Odpady produkcyjne, braki – jak ująć je w księgach?

Żaden proces produkcyjny nie przebiega w stu procentach bezstratnie. Odpady i braki towarzyszą wytwarzaniu praktycznie każdego wyrobu, niezależnie od branży. Problem pojawia się wtedy, gdy firma nie rozróżnia tych dwóch kategorii i księguje je w sposób, który sztucznie zawyża lub zaniża koszt wytworzenia dobrych wyrobów. Prawidłowe rozliczenie odpadów i braków produkcyjnych ma bezpośrednie przełożenie na wiarygodność wyniku finansowego oraz rzetelność wyceny zapasów w bilansie.

Czym są odpady i braki produkcyjne?

Odpady produkcyjne to pozostałości materiałowe powstające w toku procesu wytwórczego, które utraciły pierwotne właściwości użytkowe surowca, ale wciąż mogą przedstawiać pewną wartość gospodarczą, jako złom do dalszego przerobu, materiał do sprzedaży innemu podmiotowi lub surowiec wtórny. Typowym przykładem są ścinki blachy w produkcji metalowej, trociny i ścinki drewna w stolarstwie czy odpady tekstylne w produkcji odzieżowej. Odpady dzieli się zwykle na użyteczne, które można sprzedać lub ponownie wykorzystać, oraz nieużyteczne, które wymagają utylizacji i generują dodatkowe koszty.

Braki produkcyjne to natomiast wyroby lub półfabrykaty, które w wyniku wad procesu technologicznego, błędu pracownika, awarii maszyny lub wadliwego materiału nie spełniają wymagań jakościowych i nie nadają się do sprzedaży jako produkt pełnowartościowy. W przeciwieństwie do odpadów, brak to zwykle produkt niedokończony lub wadliwie wykonany, na który poniesiono już pełny koszt materiałowy i częściowo lub w całości koszt przerobu. 

Pamiętaj!

Rozróżnienie braków i odpadów ma istotne znaczenie księgowe, ponieważ odpady i braki rozlicza się w oparciu o inne zasady wyceny i różne konta kosztowe.

Jak klasyfikować odpady i braki w procesie produkcji?

Prawidłowa klasyfikacja zaczyna się od podziału braków na normatywne (mieszczące się w granicach ustalonych przez jednostkę norm technologicznych) oraz ponadnormatywne, wynikające z nieprawidłowości w procesie produkcyjnym. Ustalenie takich norm, zwykle wyrażonych jako procent wytworzonej partii lub konkretna wielkość na jednostkę produkcji, powinno opierać się na analizie historycznych danych produkcyjnych i specyfice danego procesu technologicznego, a przyjęte zasady warto opisać w wewnętrznej instrukcji lub polityce rachunkowości jednostki.

Kolejnym kryterium klasyfikacji jest podział braków na możliwe do naprawienia (tzw. braki naprawialne, wymagające dodatkowej obróbki, po której wyrób odzyskuje pełną wartość użytkową) oraz braki ostateczne, których nie da się już doprowadzić do stanu pełnowartościowego i które trafiają do złomowania lub sprzedaży jako materiał niepełnowartościowy. 

Podobnie klasyfikuje się odpady. W zależności od tego, czy mają jeszcze wartość rynkową (odpady użyteczne, wyceniane według możliwej do uzyskania ceny sprzedaży), czy generują wyłącznie koszt utylizacji. Ta klasyfikacja bezpośrednio determinuje sposób wyceny i ujęcia poszczególnych pozycji w księgach rachunkowych.

Chcesz prawidłowo rozliczać odpady, braki i koszty produkcji? Sprawdź, jak działa pełna księgowość online dla firm.

Jak księgować odpady produkcyjne?

Odpady użyteczne, posiadające wartość rynkową, ujmuje się w księgach w momencie ich wyodrębnienia z procesu produkcyjnego, zapisem Wn konto 340 „Odpady” (lub odpowiednie konto w ramach zespołu 3), Ma konto kosztów produkcji (najczęściej konto 500 „Koszty działalności podstawowej – produkcyjnej”), w wartości możliwej do uzyskania ze sprzedaży, pomniejszonej o przewidywane koszty sprzedaży. Takie ujęcie skutkuje jednoczesnym obniżeniem kosztu wytworzenia głównego produktu. Logika jest tu analogiczna jak przy produktach ubocznych. Skoro proces produkcyjny wygenerował dodatkową wartość w postaci odpadu nadającego się do sprzedaży, powinna ona pomniejszyć koszt przypisany do wyrobu głównego.

W momencie sprzedaży odpadów, przychód ze sprzedaży księguje się na koncie pozostałych przychodów operacyjnych lub, jeśli sprzedaż odpadów stanowi stały element działalności jednostki, bezpośrednio na koncie przychodów ze sprzedaży produktów, w korespondencji z rozchodem odpadów z konta 340. Odpady nieużyteczne, generujące wyłącznie koszty utylizacji, nie są wprowadzane do ewidencji magazynowej jako składnik aktywów. Koszty ich usunięcia (np. wywozu przez wyspecjalizowaną firmę) księguje się bezpośrednio w koszty działalności operacyjnej, na przykład na koncie „Usługi obce”, w korespondencji z kontem rozrachunków z dostawcą usługi.

Jak ująć braki produkcyjne w księgach rachunkowych?

Ujęcie braku w księgach zależy przede wszystkim od tego, czy mieści się on w granicach normy technologicznej. Braki normatywne, a więc te przewidywalne i wkalkulowane w standardowy przebieg procesu produkcyjnego, obciążają koszt wytworzenia dobrych wyrobów w danej partii, nie wymagają odrębnego, wyodrębnionego księgowania, ponieważ ich wartość jest już uwzględniona w kalkulacji kosztu jednostkowego pozostałych, pełnowartościowych produktów. 

Inaczej traktuje się braki ponadnormatywne. Ich wartość powinna zostać wyodrębniona z kosztów produkcji i przeniesiona na konto strat nadzwyczajnych lub pozostałych kosztów operacyjnych, tak aby nie zniekształcała kosztu wytworzenia wyrobów dobrych.

Typowy zapis dla braku ostatecznego, ponadnormatywnego, wygląda następująco: Wn konto „Straty produkcyjne” lub „Pozostałe koszty operacyjne”, Ma konto 500 „Koszty działalności podstawowej – produkcyjnej”, w wartości odpowiadającej rzeczywiście poniesionym na dany wyrób kosztom materiałowym i przerobowym do momentu stwierdzenia braku. Jeżeli brak można naprawić, koszty dodatkowej obróbki naprawczej (materiały, robocizna) księguje się na odrębnym koncie analitycznym kosztów napraw braków, a po zakończeniu naprawy sumę pierwotnych kosztów wytworzenia i kosztów naprawy przenosi się do wartości wyrobu gotowego, pod warunkiem że łączny koszt nie przekracza wartości możliwej do uzyskania ze sprzedaży naprawionego wyrobu. W przeciwnym razie naprawa ekonomicznie się nie opłaca i brak powinien zostać potraktowany jako ostateczny.

Jeśli brak powstał z winy konkretnego pracownika, na przykład wskutek rażącego niedbalstwa, jednostka może dochodzić od niego odszkodowania na zasadach określonych w Kodeksie pracy.  W takim przypadku wartość obciążenia pracownika księguje się na koncie rozrachunków z pracownikami, w korespondencji z kontem pozostałych przychodów operacyjnych, niezależnie od wcześniejszego ujęcia straty z tytułu braku w kosztach.

Jak rozliczać koszty odpadów i braków produkcyjnych?

Rzetelne rozliczenie odpadów i braków wymaga przede wszystkim systematycznego dokumentowania każdego przypadku, a więc protokołem braku lub kartą wybrakowania, sporządzanym przez osobę odpowiedzialną za kontrolę jakości, z opisem przyczyny powstania braku, jego wartości oraz decyzji co do dalszego postępowania (naprawa, złomowanie, sprzedaż jako materiał niepełnowartościowy). Taka dokumentacja stanowi podstawę zapisu księgowego i jednocześnie źródło danych do analizy przyczyn powstawania braków w dłuższej perspektywie. Firmy produkcyjne, które systematycznie analizują strukturę i przyczyny braków, są w stanie znacznie skuteczniej ograniczać ich poziom w kolejnych okresach.

Warto również okresowo, najlepiej raz na kwartał, porównywać rzeczywisty poziom braków i odpadów z przyjętymi normami technologicznymi i w razie potrzeby aktualizować te normy w polityce rachunkowości, zwłaszcza po wdrożeniu nowych maszyn, technologii czy zmianie dostawcy surowca, co zwykle wpływa na poziom strat produkcyjnych. Koszty ponadnormatywnych braków i odpadów nieużytecznych, ujmowane w pozostałych kosztach operacyjnych, powinny być prezentowane w rachunku zysków i strat w sposób pozwalający na ich identyfikację przez zarząd jako sygnał do podjęcia działań naprawczych w procesie produkcyjnym, a nie ukrywane w ogólnej kwocie kosztów działalności podstawowej.

Skonsultuj rozliczanie odpadów i braków z Kancelarią Finansową Clear

Prawidłowe rozgraniczenie odpadów, braków normatywnych i ponadnormatywnych oraz ich właściwe ujęcie księgowe wymaga dobrze zaprojektowanego systemu ewidencji produkcyjnej i ścisłej współpracy księgowości z działem produkcji. Zespół Kancelarii Finansowej Clear pomaga firmom produkcyjnym wdrożyć spójne zasady klasyfikacji i księgowania strat produkcyjnych, tak aby koszt wytworzenia wyrobów odzwierciedlał rzeczywistą efektywność procesu. Skontaktuj się z nami, aby uporządkować rozliczenia odpadów i braków w Twojej firmie zgodnie z przepisami.

Finalna myśl i cenna wskazówka

Najczęstszym błędem w firmach produkcyjnych jest traktowanie wszystkich braków jednakowo, bez rozróżnienia na normatywne i ponadnormatywne, co skutkuje ukryciem realnych strat w koszcie wytworzenia dobrych wyrobów i fałszywym obrazem rentowności produkcji. Warto wprowadzić prosty, jednostronicowy protokół braku, wypełniany za każdym razem przez kontrolę jakości, oraz cyklicznie zestawiać te dane w prostym raporcie. Dzięki temu zarząd zyskuje realny obraz skali strat produkcyjnych i może szybciej reagować na powtarzające się problemy technologiczne, zanim odbiją się one na wyniku finansowym całej firmy.